Мақалалар

Демократияны құтқаратын – медиасауаттылық

05.12.2019 00:00

Оксфорд университетінің Журналистика Ғылымдарын оқытатын Reuters Институтының аға ғылыми қызметкері Александра Борчардт медиасауаттылық пен сенімнің дағдарысын демократияны құтқаратын құрал ретінде қарастырады.

Редакция Сіз өзіңіздің жаңалықтарыңызды қайдан алатындығыңызға байланысты, сіздің АҚШ президенті Дональд Трамптың импичментіне қатысты тергеу қалай жүргізіліп жатқандығы туралы пікіріңіз сіздің достарыңыздың, туыстарыңыздың немесе көршілеріңіздің сұрауларынан мүлдем өзгеше болуы мүмкін. Сіз сондай-ақ сіздің ойыңызға қайшы келетін оқиғаның кез-келген нұсқасы жай ғана дұрыс емес деп ойлауыңыз мүмкін. Әлеуметтік желінің қосымша өнімі – негізгі фактілер бойынша консенсустың жоқтығы – елеулі тәуекелдерді тудырады және осы мәселені шешу үшін жеткіліксіз.

Соңғы жылдары «медиа сауатты» арттыру қажеттілігі цифрлық дәуірдегі жалған ақпаратпен күресуге ұмтылушылардың, әсіресе Facebook және Google сияқты технологиялық алыптардың жұмысын қатаң реттемей-ақ ұрандататындардың сүйікті ісіне айналды. Егер адамдар бұқаралық ақпарат құралдарын бір кісідей білетін болса, қисынға жүгінсек, олар бидайды топаннан бөліп алуға қабілетті болып, сапалы журналистика басымдыққа ие болар еді.

Мұнда біршама шындық бар… Жол қозғалысы туралы заңдарды білмейтін жерде көлік жүргізу қауіпті екеніндей жаңа сандық медиа ортасын қауіпсіз басқара отырып, «жалған жаңалықтардан» аулақ болып қана қоймай, сонымен қатар интернеттегі қысым көрсету, зорлық («кек») порно және жек көрушілік сияқты қауіптерден аулақ болу үшін – білім мен хабардар болуды қажет етеді.

Жаһандық деңгейде медиа сауаттылықты жақсартуға бағытталған күш-жігердің маңызы зор. Еркін, сенімді және тәуелсіз бұқаралық ақпарат құралдары кез-келген жұмыс істейтін демократияның тірегі болып табылады, ол сайлаушыларға ақпараттандырылған шешімдер қабылдауға және сайланған көшбасшыларды есепке тартуға мүмкіндік береді. Осыны ескере отырып, бұқаралық ақпарат құралдарының сауаттылығын демократиялық сауаттылықты арттыру бойынша кең ауқымды науқан аясында жүргізу керек. 

Демократия жағдайында барлық адамдар кімге дауыс бергеніне қарамастан өздерінің көшбасшыларына өздерінің құқықтарын және негізгі мүдделерін қорғауға сенім білдіру мүмкіндігіне ие болуға тиіс. Олар мемлекеттік қызметшілер өз уақыты мен энергиясын негізді шешімдер қабылдауға арнайтынына, ал мұны жасамайтындар басқаларымен тексеріліп және қажетті шаралар қолданылатынына сенімді бола отырып, өздерінің күнделікті өмірімен айналысуға мүмкіндігі болуы тиіс. Беделді тәуелсіз БАҚ бұл процесті қолдайды.

Джонсонның жағдайында сот билігі атқарушы билікті тексеру бойынша өз борышын орындады. Бірақ демократиялық институттарға жасалған әрбір шабуылмен есеп берушілік әлсірейді, адамдар одан сайын көңілдері қалады, ал жүйенің заңдылығы төмендейді. Уақыт өте келе, бұл талантты тұлғалардың журналистика және саясат сияқты салаларда жұмыс істеуге деген ынтасын азайтып, олардың тиімділігі мен заңдылығын одан әрі жояды.

Демократия бүкіл әлемде стресс-тесттен өтуде. Тесттен өтуі үшін олардың институционалдық негізін нығайту қажет. Ол үшін, ең бірінші кезекте  бұл қандай негіздер, неге олар маңызды және кім оларды бұзуға тырысатыны туралы түсінікті қалыптастыру қажет.

Автор туралы: Александра Борчардт, Оксфорд университетінің Журналистика Ғылымдарын оқытатын Reuters Институтының аға ғылыми қызметкері. Авторлыққұқық: Project Syndicate, 2019. www.project-syndicate.org

Түпнұсқа: factcheck.kz

Баспасөз баяндары
62
Серіктестер